عبداله باقری حمیدی
تماس با من
پروفایل من
نویسنده (های) وبلاگ عبداله باقری حمیدی
آرشیو وبلاگ
      گلهای حسرت (ادبیات و مقاله‌نویسی)
مقدمه‌ای بر ترجمه‌یِ «پیام به انشتین، شعری از شهریار» نویسنده: عبداله باقری حمیدی - ۱۳٩٠/۳/۳٠

مقدمه‌ای بر ترجمه‌یِ‌انگلیسیِ

پیام به انشتین، شهریار

 شهریار نسبت به شعرها و رویدادهایِ فراوانی با شعرش پاسخ داد. استقبالِ شهریار از غزل‌هایِ حافظ با غزل‌هاییِ بسیار زیبا را در دیوانش هم مستندکرده‌اند. شهریار به رویدادهایِ پیرامونِ خود نیز با شعر پاسخ می‌داد. نوشتنِ شعر در مرگِ بهار، صبا، قمر، ایرج‌میرزا، نیما‌یوشیج، همچنین در مرگِ افرادِ ناشناسی در پیرامونِ خود نمونه‌هایی از پاسخِ شاعرانه به یک رویداد است. شعرِ پیام‌به‌انشتین نیز شعری در توصیفِ وحشت انسان از امکانِ کاربردِ بمب‌اتمی است.   

پیام‌به‌انشتین درسالِ 1326 سروده شد (نیک‌اندیش‌نوبر، در خلوت‌شهریار، 1377، ص124). کاربرد بمبِ اتمی در هیروشیما و ناگازاکی در سالِ 1945 و تجربه‌یِ شش سالِ جنگِ‌جهانیِ‌دوم  فضاییِ وحشتبار برایِ مردمِ اروپا ایجادکرده بود. وحشتِ مردم در آثارِ هنری نمودار می‌شد. نمایشنامه‌نویسان ویرانیِ زندگیِ بشر درجهانِ پس از انفجارِ اتمی را موضوعِ بسیاری از نمایشنامه‌هایِ خود ساختند. در ایران نیز شهریار با شعری‌نیمایی به این پدیده‌یِ وحشتناک پاسخ داد.

هنرِ شاعر‌یِ شهریار در دو قسمتِ نخستینِ شعر نمایان می شود. پیام‌به‌انشتین  با آرایه‌یِ شخص‌انگاری (personification) آغاز می‌شود. نسیمِ‌شرق به شکلِ دختری در پرواز شخص‌انگاشته شده‌است. گیسوانِ این‌دخترِدرپرواز از وزشِ باد افشان شده و او در زیرِ بغلش شاخه‌‌هایی از گل‌ِنرگس و گلِ مریم را به رسمِ سوقاتی می‌برد تا پس از گذر از فرازِ دریاها و جنگل‌ها در سحرگاهی‌خرم به خلوت‌سرایِ نابغه‌یِ فیزیک ‌برسد. حالتِ افقیِ دخترِ‌در پرواز درستی و منطقی بودنِ تصویرِ «به سرکوبد، درِ خلوت‌سرای ...» را توجیه می‌کند. سکوتِ نسیمِ شرق هم خردمندانه طرح شده‌است. شاعری هم به دنبالِ نسیم از راه می‌رسد. این شاعر سخنگویِ نسیم است. شاعر از انشتین می‌خواهد در را به رویِ این‌مهمانِ‌ناخوانده (نسیمِ شرق)  بگشاید. موهایِ سپید و بلندِ سرِ انشتین خیلی‌خردمندانه با استفاده از استعاره‌یِ «ابریشمِ اندیشه‌هایت» توصیف شده است. استعاره‌یِ «دستِ لطیف» هم بسیار مناسبِ نسیم است.

در قسمتِ سومِ شعر، شاعر و انشتین از طریق آرایه‌یِ «نمودنِ‌کل‌با جزءٍ» (metonymy) با عبارت‌هایِ اسمیِ نبوغ شعرِمشرق  و پیرِ حکمتِ مغرب بیان‌شده‌اند. پس شا عر هم به دنبالِ نسیم از در وارد می‌شود تا بر دستِ انشتین بوسه بزند و آنگاه به بیانِ موضوع بپردازد. از همین قسمت هم بیانِ شعر، خطابی می‌شود و شاعر خطاب به دانشمندی سخن می‌گوید که او را خوب نمی‌شناسد و درباره‌یِ موضوعِ دانش و بینشِ خداشناسیِ این دانشمند،آگاهیِ اندکی دارد.

در  قسمتِ آغازینِ شعرِ پیام‌به‌انشتین، شهریار انشتین را سلطانِ ریاضی می‌نامد، درحالیکه انشتین (1879- 1955) بزرگترین فیزیکدان تمامِ قرن‌هاست. سهمِ انشتین در گسترشِ فیزیک بسیار‌گسترده‌است. قانونِ نسبیتِ انشتین به سازش بینِ مکانیک و فتوالکترومغناطیس منجر شد. قانونِ نسبیتِ کلیِ او به نسبیت در حرکتِ غیرهمشکل هم گسترش یافت  در سال1921، جایزه‌ی نوبل در فیزیک به دلیلِ «خدماتِ فراوانِ انشتین به فیزیکِ نظری و به ویژه به خاطرِ کشفِ قانونِ تاثیرِ فتوالکتریک» به او اعطا شد. 

تصورِ مطلق بودنِ حقیقتی که شرقی‌ها در زبانِ خویش ساخته‌اند در شعر موج می‌زند. تقسیمِ جهان به دو قسمتِ روح و ماده، قرارگرفتنِ روح در عالمِ بالا و ماده در جهانِ پایین، برتری روح بر ماده، و سرانجام این‌اندیشه که ماده پدیده‌یِ ناپایداری‌است که از انعکاسِ روح پدید می‌آید و به دنبالِ از هم پاشیدن به روح تبدیل می‌شود، در زبانِ شرقی پدید آمده و در ذهنیتِ همگانی پایدار شده است. این اندیشه در قسمتِ پنجمِ شعر نمایان است: اتم تا می شکافد جزء جمعِ عالم بالاست. جمعِ عالمِ بالا همان عالمِ مثال‌ها (World of Ideas) در بیانِ افلاتون‌است. در فیزیک، اتم پس از شکافتن به انرژی تبدیل می‌شود. به نظر نمی‌رسد که انرژی نسبتی با متافیزیکِ افلاتون داشته باشد. همچنین در «جهانِ جسم موجی ازجهانِ روح می‌دانم» پژواکی از تفکر عارفان در برتریِ  روح بر ماده و نیز تفکرِ هگل در طرح موجواره‌ها خوانده می‌شود. در دیدگاهِ انشتین دانشِ‌تجربیِ‌فیزیک از مسایلِ فکریِ متافیزیک متفاوت است.

شعرِ پیام‌به انشتین در قسمت‌هایِِ پایانی از آن شکوهِ شاعرانه‌یِ دو قسمتِ آغازین تنزل می‌یابد. سه خطِ «انشتین نامی از ایرانِ ویران...» انسجامِ ساختاریِ شعر را به‌هم می‌ریزد و از نظرِ معنایی هم وحدتی با کلِ شعر ندارد. لحنِ شعر به‌گونه‌ای است که گویی انشتین به مهدِ ابن‌سینا سخنی‌نا‌پسند گفته‌است. در خطِ‌آخرِ همین قسمت، بی‌اعتمادیِ شهریار به تمدن بیان شده است. در دو خطِ پایانی، لحنِ شعر، پندگونه شده و آشکار است که شهریار از مجادله‌هایِ انشتین با بوهر درباره‌یِ خداشناسی آگاه نبوده است. بحث‌هایِ خداشناسی انشتین و مجادلاتِ او با بوهر، نه از مسایلِ بنیادین، بلکه از بحث‌هایِ حاشیه‌ای دانشِ فیزیکِ انشتین است. انشتین نوشته است: من به خدایِ اسپینوزا اعتقاد دارم که خود را در  هماهنگیِ قانونمندِ جهان آشکار می‌کند، نه به خدایی‌که‌ خود را درگیرِ تقدیر و اعمالِ انسانها می‌سازد (نامه به Herbert S. Goldstein، 1923). انشتین سرانجام نوشت: موضعِ من در باره‌یِ خدا موضعِ یک ناباورست (an agnostic). من متقاعد شده‌ام وجدانِ آشکاری که اهمیتی والا نسبت به اصولِ اخلاقی‌برایِ بهبودی و نجابت زندگی درنظر دارد، نیازی به اندیشه‌یِ قانونگذاری ندارد، به ویژه قانونگذاری که بر پایه‌یِ پاداش و پادافره عمل نماید.

شعر پیام به انشتین هم مانند بسیاری از شعرهایِ شهریار باعثِ پرداختنِ داستان‌هایی شد. آنچه که درباره‌یِ بردنِ این شعر به خانه‌یِ انشتین در امریکا نوشته‌اند، افسانه‌هایی‌است‌ که اساتیدکم‌دانش و مردمِ عوام ساخته‌اند. خودِ انشتین هم پیشنهادکرده بود که دولتِ ایالاتِ متحده قرارگاهِ هیتلر را با بمبِ‌اتمی بکوبد، زیرا انشتین بهتر از هر کسی درباره‌یِ پیشرفتِ آلمانِ هیتلری در ساختِ بمب اتمی آگاهی‌داشت و به خوبی می‌دانست که هیچ اصلِ‌اخلاقی آلمان را از کاربردِ فراوانِ بمب اتمی بازنخواهد داشت. همچنین نوشته‌ها درباره‌یِ فاجعه‌یِ‌انفجار آنقدر زیاد بود که انشتین نمی‌توانست تمامِ آنها را بخواند. از سویِ دیگر انشتین بهتر از هرکسی دیگر از نتایجِ ویرانگرِ انفجارِ اتمی آگاه بود.

با تمامِ کاستی‌ها، اندیشه‌یِ صلح میانِ ملت‌ها از طریقِ محو مرزهایی که نژاد و کیش و ملیت پدیدآورده، قرار دادنِ وجدانِ بشری به عنوانِ پایتختِ جهان، و یکی پنداشتنِ دینِ موسا و عیسا و محمد از والاترینِ مفاهیمِ انسانیِ حاکم بر شعرِ پیام‌به‌انشتین است: مفاهیمی که مرا به ترجمه‌یِ‌شعر به زبانِ انگلیسی بر‌انگیخت. آرایه‌یِ شخص‌انگاریِ نسیم در آغازِ شعر هم از تصاویرِ زیبایِ شعرِ پارسی است. یقین دارم شهریار یکی از شاعرترین‌شاعرانِ تاریخِ ادبیاتِ ایران‌زمین است و انشتین دانشمندی است‌که‌ نامش معادلِ خردمندیِ بشری است. آرزو دارم ترجمه‌یِ من غباری بر خاطره‌یِ این دو انسانِ بزرگ نیفشاند.

  نظرات ()
مطالب اخیر بیوک نیک اندیش نوبر درگذشت برای پایان سه سالگی آندیا توهین برنامه فتیله به ترک‌زبان‌ها بیوک محبی جنگل‌های ایران چهارشنبه‌سوری، نوروز و سیزده‌بدر جشن نوروز و آیین‌هایش: باجا باجا دو سالگی آندیا دکتر محمد یوسف باقری استاد شهریار و دلیل سروده‌شدن شعر «بلبل و کلاغ»
کلمات کلیدی وبلاگ استاد شهریار (۳) رمان مدرن (٢) محمود دولت آبادی (٢) احد حسینی (۱) بولوت قراچورلو (۱) مستوفی (۱) داود مستوفی (۱) آرتور میلر (۱) ویلیام شکسپیر (۱) ویلیام فاکنر (۱) سهند (۱) شمس تبریزی (۱) شمالغرب کشور (۱) ادبیان فارسی (۱) محیط زیست (۱) ستارخان (۱)
دوستان من کارگاه ترجمه و پژوهشهای ترجمه پرتال زیگور طراح قالب