عبداله باقری حمیدی
تماس با من
پروفایل من
نویسنده (های) وبلاگ عبداله باقری حمیدی
آرشیو وبلاگ
      گلهای حسرت (ادبیات و مقاله‌نویسی)
شاعران و داستان‌نویسانی که شهریور ماه سر بر خاک گذاشتند نویسنده: عبداله باقری حمیدی - ۱۳٩٠/٦/٧

شهریور پایانِ گرمای سال است. سال‌های زندگی بسیاری از نویسندگان نیز در شهریور به پایان رسیده است. برای خوانندگان ادبیات ماه شهریور نشاندار نامِ بزرگانی همچون مهدی اخوان ثالث، جلال آل احمد، صمد بهرنگی و محمد حسین شهریار  است. این مردان شگفت‌انگیز در رشته‌یِ خود سرآمد روزگار خود بودند. هر یک از آنها به نوعی رنجِ مردمِ روزگارِ خویش را به دوش ‌کشید. آنها وظیفه‌یِ گرانبار خود را با نیرویِ شگرف به سرانجام رساندند.  

مهدی اخوان ثالث (زاده‌یِ اسفند ۱۳۰۷، توس مشهد- درگذشته ۴ شهریور ۱۳۶۹، تهران و دفن شده در توس کنار آرامگاه فردوسی) شاعر پرآوازه و نظریه‌پرداز شعر نو در ایران است. اخوان ثالث (م. امید) از نظر شعری به نوعی پیام‌آوریِ شاعرانه رسیده بود. اخوان شعر را محصول بیتابی انسان در لحظاتی که در پرتو شعور نبوت قرار می‌گیرد، تعریف کرده بود. از نظر عقیدتی، اخوان آمیزه‌ای از تاریخ ایران باستان و آراء عدالت‌خواهانه پدید آورد. اخوان گفته بود: «من به گذشته و تاریخ ایران نظر دارم. من عقده عدالت دارم، هر کس قافیه را می‌شناسد، عقده عدالت دارد، قافیه دو کفه ترازو است که خواستار عدل است.... گهگاه فریادی و خشمی نیز داشته‌ام». شعرهای اخوان در دهه‌های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ شمسی بیانِ هنری دگرگونی‌های فکری و اجتماعی زمان بود و بسیاری از جوانان روشنفکر و هنرمند آن روزگار با شعرهای اخوان به نگرش تازه‌ای از زندگی رسیدند. مهدی اخوان ثالث بر شاعران معاصر ایرانی تاثیری عمیق دارد. هنر اخوان در ترکیب شعر کهن و سبک نیمایی و سوگ او بر گذشته مجموعه‌ای به وجود آورد که اثری عمیق در هم‌نسلان اخوان و نسل‌های بعد گذاشت. اخوان اراده کرده بود نظریه‌پرداز دگرگونی بزرگ در شعر فارسی باشد. اخوان کتاب «بدعت‌ها و بدایع و عطا و لقای نیما یوشیج» را برای همین منظور نوشت. نام مهدی اخوان ثالث با شعرهای «چاووشی»، «آخر شاهنامه»، «خوان هشتم» و بیش از همه با شعرِ «زمستان» در حافظه‌یِ خوانندگانِ شعر نو زنده است. شعر «زمستان» در دی ماه ۱۳۳۴ سروده شد. «زمستان» سردی و پژمردگی و تاریکیِ فضای پس از ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ را بیان می‌کند. در این شعر، زمستانِ اندیشه و پویندگی احساس می‌شود. در شعر «زمستان» غم تنهایی و بیگانگی انسان در میان انسان‌های دیگر به آشکارگی درآمده است.

صمد بهرنگی داستان‌نویسی است که پیرامون نامش داستان‌های فراوانی ساخته شده است. شیفتگیِ ایرانیان به داستان سبب شده هنر نویسندگیِ بهرنگی پوشیده و ناشناخته بماند. استفاده‌یِ سیاسی از داستان‌های بهرنگی و تفسیرهای عامه‌پسند نگذاشت هنر شگرفِ بهرنگی در داستان‌نویسی شناخته شود. داستانِ «ماهی‌سیاه‌کوچولو» و داستان «بیست‌وچهار ساعت در خواب‌وبیداری» گرفتار تفسیرهای فرا-متنی و فرا-ادبی شدند. داستانِ «ماهی سیاه کوچولو» را استراتژی نبرد مسلحانه با حکومتِ پوسیده‌یِ شاه می‌نامیدند. چنین خوانش‌های غلط سبب دور شدن ذهنِ خواننده از متنِ داستان و واکنش‌های نامناسبِ عواملِ حکومتِ شاه با داستان شد. امروزه، پس از گذشت سال‌های احساسات و خردمند شدن جامعه و آغاز کاربرد رویکردهای نقد ادبی لازم است داستان‌های بهرنگی مورد نقد علمی قرار گیرد. تعدادی از داستان‌های بهرنگی دارای یکپارچگیِ فُرمی و  وحدت موضوع عالی هستند. صمد بهرنگی (۲ تیر ۱۳۱۸ - ۹ شهریور ۱۳۴۷)، معلم، داستان‌نویس، پژوهشگر و مترجم بود. صمد بهرنگی در ۱۳۱۸ در چرنداب شهر تبریز به دنیا آمد. پدرش زهتاب بود. پس از تحصیلات ابتدایی و دبیرستان در مهر ۱۳۳۴ به دانشسرای مقدماتی پسران تبریز رفت. در خرداد ۱۳۳۶ از آنجا فارغ‌التحصیل شد. از مهر همان سال آموزگار شد و تا پایان عمر در دبستان‌های آذرشهر، ممقان، قاضی‌جهان، گوگان، و آخی‌جهان تدریس کرد. همزمان با معلمی، بهرنگی در مهر ۱۳۳۷ برای ادامه‌یِ تحصیل در رشته‌یِ‌ زبان و ادبیات انگلیسی در دوره‌یِ شبانه‌یِ دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز واغرد شد و در خرداد ۱۳۴۱ در رشته‌یِ زبان و ادبیات انگلیسی مدرک لیسانس گرفت.

جلال آل‌احمد (۲ آذر، ۱۳۰۲، تهران - ۱۸ شهریور ۱۳۴۸، اَسالِم، گیلان) نویسنده و مترجم ایرانی بود. آل احمد یکی از پُرکارترین نویسندگان ایران در دوران معاصر است. آل احمد مقاله، داستان کوتاه، رمان، سفرنامه و تک‌نگاری نوشته است. در تمام این نوشته‌ها تعهد آل احمد به دگرگونی اجتماعی از راه نوشتار آشکار است. آل احمد نثرنویس بنامی است. نثر جلال آل احمد تلگرافی، پرخاشگر، حساس، دقیق، تیزبین، حادثه آفرین، فشرده، کوتاه، بریده، و در کل «ساده» است. جلال آل احمد در شکستن برخی از سنت‌های ادبی و قواعد دستور زبان فارسی شجاعتی کم نظیر داشت و این ویژگی در نامه‌های او به اوج می‌رسد. از ویژگی‌های دیگر نثر جلال آل احمد می‌توان به نیمه رها کردن بسیاری از جملات، تعبیرات و اندیشه‌ها و استفاده از علامت «...» به جای آن‌ها اشاره کرد. این کار در راستای ایجاز نوشته‌هاست. جلال در دوره‌یِ ادبیات متعهد زندگی می‌کرد. ادبیات متعهد را ژان ژل سارتر در کتابِ «ادبیات چیست؟» سازمان داده بود. هنر نویسندگی آل احمد هنری متعهد بود. مهمترین ویژگی هنر متعهد تفسیر هنر به عنوان ابزار، وسیله و رسانه بودن است. جلال آل احمد در «ارزیابی شتابزده» شیوه برخورد ادبیات را با مسایل جهان مانند فلسفه می‌داند، یعنی همچون فلسفه رسیدن به کلیات و صدور احکام کلی را هدف ادبیات می پندارد. جلال آل احمد به کلی‌گویی علاقه‌مند بود. آل احمد در «نفرین زمین» تلاش دارد تمام روستاها و نیروهای حاکم بر روابط روستایی را به نمایش بگذارد. شیفتگی به ادبیات متعهد سبب شد بسیاری از آثار آل احمد به روشِ «خاطره نویسی» نگاشته شود. در «خاطره نویسی» حضور نویسنده همواره حس می‌شود. در نثر آل احمد، راوی داستان‌ها و تک‌نگاری ها و سفرنامه‌ها به سادگی با آل احمد یکی می‌شود و صدایِ آل احمد به صورت یکسان در تمام آثار بگوش خواننده می‌رسد. به تعبیر میخائیل باختین، این گونه حضور نویسنده در آثار را می‌توان بسادگی همان تک‌صدایی بودن متن نامید. «نون‌والقلم» آل احمد داستانی «پیام‌آورانه» است. رویدادهای داستان (1340) شباهت فراوانی به رویدادهای ایران پس از انقلاب اسلامی دارد. «غرب‌زدگی» آل احمد بیشترین تاثیر را در سخن‌پردازی ایرانیان داشته است.

محمد حسین شهریار بزرگترین ناسازه‌یِ ادبیات ماست (ناسازه = پارادوکس). در روستایِ خشکناب متولد شد، اما تلاشِ فراوانی وجود دارد که او را زاده‌یِ تبریز بشناسانند. در دوران معاصر زندگی می‌کرد، اما وابستگی شدیدی به فُرم‌های سنتی شعر داشت. نزدیک به دو سال در «مدرسه‌ طب» درس خواند، اما هیچ ایماژ (صور خیال) پزشکی در شعرهایِ فراوانش بکار نبرد. کارمند بانک کشاورزی بود، ولی از کارمندی بیزار بود. حقوقِ بسیار خوب اما پوششی درویش‌مانند داشت. در خانه‌یِ شهریار فیش حقوقی شهریار در سال 1352 مبلغ پنجهزار تومان است. این پول معادل سه میلیون و نیم تومان امروز (1390) است. لباس‌ها و اندرونِ خانه‌اش در آن روز براستی فقیرانه است. شهریار در زمان زندگی خود، شهرتی به گستردگی ایران داشت. هزاران شاعر، نویسنده، استاد دانشگاه و افراد عوام به دیدنش می‌رفتند. با این وجود، روز تولد شهریار و حتا سال تولد شهریار ناشناخته است. در تبریز هر کسی خاطراتی از او ساخته است، اما مقاله‌یِ علمی درباره‌یِ شعرهایش بسیار اندک است. لطف‌الله زاهدی بیوگرافی شهریار را نوشت (لطف‌الله زاهدی. بیوگرافی استاد شهریار. چاپ دهم، تهران و تبریز: انتشارات نگاه و زرین، ۱۳۳۷)، دهها نفر همین بیوگرافی را با اندک تغییراتی بنام خود چاپ کرده‌اند. کسی رویدادهای دقیق سال‌های 1300 تا 1310 را ننوشته است. شهریار ناسازه‌یِ ادبیات ماست.

این چهار مرد بزرگ ادبیات مردمِ زمین در شهریور تنِ خویش را به خاک و نامشان را به حافظه و زبان مردمی سپردند که توانایی خواندن آثارشان را دارند.

  نظرات ()
مطالب اخیر بیوک نیک اندیش نوبر درگذشت برای پایان سه سالگی آندیا توهین برنامه فتیله به ترک‌زبان‌ها بیوک محبی جنگل‌های ایران چهارشنبه‌سوری، نوروز و سیزده‌بدر جشن نوروز و آیین‌هایش: باجا باجا دو سالگی آندیا دکتر محمد یوسف باقری استاد شهریار و دلیل سروده‌شدن شعر «بلبل و کلاغ»
کلمات کلیدی وبلاگ استاد شهریار (۳) رمان مدرن (٢) محمود دولت آبادی (٢) احد حسینی (۱) بولوت قراچورلو (۱) مستوفی (۱) داود مستوفی (۱) آرتور میلر (۱) ویلیام شکسپیر (۱) ویلیام فاکنر (۱) سهند (۱) شمس تبریزی (۱) شمالغرب کشور (۱) ادبیان فارسی (۱) محیط زیست (۱) ستارخان (۱)
دوستان من کارگاه ترجمه و پژوهشهای ترجمه پرتال زیگور طراح قالب