عبداله باقری حمیدی
تماس با من
پروفایل من
نویسنده (های) وبلاگ عبداله باقری حمیدی
آرشیو وبلاگ
      گلهای حسرت (ادبیات و مقاله‌نویسی)
بهجت‌آباد خاطره‌سی، شهریار نویسنده: عبداله باقری حمیدی - ۱۳٩٠/٦/٢٢

بررسیِ شکلیِ دو قطعه شعر

« خاطره‌یِ بهجت‌آباد» و «بهجت‌آباد خاطره‌سی»

نسبیتِ معنا به زبان

بررسیِ دو قطعه شعر از یک شاعر و با یک موضوع و با بیت‌هایِ همسان از نظر ایماژهایِ شعری می‌تواند سهمی در تقویتِ ایده‌یِ «نسبیتِ مفهوم به زبان» داشته باشد. شعر پارسی شهریار .ویژگیِ تازه‌ای ندارد که آن را از شعرهایِ سنتیِ ادبیات پارسی یگانه سازد. ایماژهایِ موجود در شهر پارسی همه آشنایِ شعرخوان‌هایِ جدی است. شاید نیم‌خطِ (مصرع) نخستِ بیتِ پایانی (مقطع) (تاجِ عشق آری به خاکسترنشینان می‌دهند) بیانِ تازه‌ای از مفهومی سالخورده باشد، اما بیت‌ها و مصرع‌هایِ دیگر همگی آشنا هستند. این آشنابودن به این دلیل است که چنین شعرهایی را «سنتِ شعر پارسی» امضا کرده است و نیازی جدی به آوردن تخلصِ شاعر در بیت پایانی وجود ندارد. سرودنِ ترکیِ همان شعر به زبانِ ترکی شاید دلیلی باشد که خود شهریار نیز به تازه نبودن شعر پارسی متوجه بوده است. اطناب زیر ایستایِ شعر پارسی است و خواندنِ شعر را خسته‌کننده نموده، در حالیکه در شعر ترکی ایجاز زیر ایستایِ زیبایی است و خواندنِ شعر ترکی را بسیار شوق‌انگیز کرده است. شعر ترکی نیز با قراردادهایِ وزنی و قافیه‌ای سنتِ شعر پارسی نوشته شده است، اما وجود عناصرِ آوایی و ایماژهایِ نو در «بهجت آباد خاطره سی» شعر را تازه می‌نمایاند.

شهریار هر دو غزل را در سال 1351 سروده است. نخست، غزل به زبان پارسی سروده شد، و سپس شهریار آن را به ترکی نیز سرود. موضوع سخن در هر دو شعر به 43 سال پیش از سروده شدنشان مربوط است. سرایش این غزل شکلِ عملی سخن ویلیام وردزورث (1770- 1850) شاعر رمانتیک انگلستان است. وردزورث در دیباچه‌یِ «اشعار غنایی» (1798) نوشته است که شاعر یک پدیده‌یِ طبیعی را می‌بیند، تصویرِ ذهنیِ آن پدیده در مغز شاعر جریان می‌یابد تا در زمانِ آسودگیِ او به شعر تبدیل شود. رویداد ازدواج «پری» معشوق شهریار با دیگری و انتظار شهریار به دیدار او در شامگاهِ عروسی‌اش در دهه‌یِ نخست سده‌یِ چهاردهم خورشیدی روی داده بود و شهریار شعر را در سال 1351 خورشیدی سرود. روایتِ رویدادهایِ آشنا در زندگیِ شهریار، یعنی رفتن به نیشابور و دیدار از آرامگاه کمال الملک در آنجا و پرداختن به نوعی خلوت (عشق مجازی) در سال‌هایِ پس از 1340 خورشیدی در شعر پارسی بیان شده است. شعر ترکی تنها شدت انتظار را بیان می‌کند. شعر پارسی از 47 بیت و شعر ترکی از 15 بیت شکل گرفته است. طولانی بودن شعردر زبانِ پارسی، غزل را تا حد قصیده پایین می‌آورد. اطناب بر شعر پارسی حاکم است. تعدادی از بیت‌ها را در شغر پارسی می‌توان حذف کرد. از نظر آوایی، در شعر ترکی استفاده‌یِ فراوان از «واج آرایی» شعر را شنیدنی‌تر ساخته است. همچنین وجود ایهام در واژه‌یِ «یاری» در بیت نخست شعر ترکی سهمی بزرگ در زیبایی شعر ترکی دارد.  شعرهای پارسی و ترکی دارای بیت‌هایِ یکسانی هستند. بیت‌هایِ یکسان در دو زبانِ پارسی و ترکی برای سخنکاوی جالب هستند:                                                                             

پارسی:

جز خدا و اختر و من، چشم کس بیدار نیست

                                                       چشم اختر نیز هم سنگین خواب است و خمار

گه بنالد مرغکی یعنی که بیدارم  ولی

                                                        در زمان خسبد به لا لای نوایِ جویبار

ترکی:

بیر قوش آییغام سویله‌یه‌رک گاهدان اییلده‌ر

                                                    گاهدان اونودا یئل دئیه لای لای هوش آپاری

یاتمیش هامی بیر آللاه تویاخدیر داها بیر من

                                                     مندن آشاغی کیمسه یوخ اوندان‌دا یوخاری

جابجایی بیت‌هایِ پارسی در ترکی سبب به‌هم‌ریختگی نظم طبیعی رویدادها شده است. در شعر ترکی، آمدن بیداری گاهگاهی پرنده، منطق بیت پیشین را بهم ریخته است. وقتی پرنده‌ای بیدار است، پس نمی‌توان گفت «غیر از خدا و من» همه در خوابند. در شعر پارسی ترتیب مناسب‌تر به نظر می‌رسد. از نظر ترکیب واژه‌ها، شعرِ ترکی زیبایی بیشتری دارد. سرود لالایی باد به گوش پرنده در ترکی بسیار زیباتر از «لالایی جویبار» است. جویبار در سخن منظومِ پارسی همواره «سرود» یا «زمزمه» می‌خواند. در شعر پارسی، «اختر» تنها برای پرکردنِ وزن شعر آمده است. منطقِ سخن حکم می‌کند که نمی‌توان تنها یک اختر را در آسمان دید که آن هم «چشمش با خواب سنگین» شود.

پارسی:

آخرین بانگ خروس از طرفِ باغی شد بلند

                                                           در جگرگاهم خلنده خنجری بود آبدار

ترکی:

سانکی خوروزون سون بانی خنجردی سوخولدو

                                                             سینمده اورک وارسا کسیب قیردی داماری

بیت ترکی ترجمه‌یِ امین بیت پارسی است. در شعر پارسی، «باغ» تنها بر اساسِ نیاز وزن شعری آمده است. باغ با خروس تناسب و همنشینی ندارد. آواز خروس از آبادی‌ها به گوش می‌رسد، بلبل در باغ می‌نالد. در ترکیِ «سانکی» بر ابهامِ موضوع می‌افزاید، در حالیکه در شعر پارسی بنظر می‌رسد خروس از آغاز آشنایِ سخنگویِ  شعر است. همچنین تکرار آواهایِ خشنِ «خ» و «ق» در شعر ترکی با معنای متن تناسب بیشتری دارد.

پارسی:

صبح با چشمی دریده گفت دیگر جیم شو

                                                        کز الف اینجا به گوش آویزه سازد چوب دار

نیشخند صبح بی‌انصاف گویی صاعقه است

                                                            آخرین امیدم از وی، خرمنی شد تار و مار

ترکی:

ریشخندیله قیرجاندی سحر سویلدی: دورما

                                                      جان قورخوسو وار عشقین، اوتوزدون بو قوماری

در شعر پارسی، ترکیب «جیم شو» جدیتِ سخن را کاسته و سخن را به گویشِ نظامیان بدل کرده است. در ترکی، واج‌آرایی رویِ آواهایِ «ق»، «خ»، «س» و «ل» بسیار زیباست. در پارسی نیز واج آرایی «ص» شنیدنی است. استعاره‌یِ «خرمنِ تار و مار» برایِ «امید» در شعر پارسی تازه و بسیار زیباست.

پارسی و ترکی:

خود به محرابِ شفق در سجده دیدم غرقِ خون

                                                                 مقتدی یا پیشوا و خرمن هستی نثار

محراب شفقده اوزومو سجده ده گوردوم

                                                    قان ایچره غمیم یوخ، اوزوم اولسون سنه ساری

در شعرپارسی مصراع نخست و واژه‌های «مقتدا یا پیشوا» اشاره‌ای به شهادت علی‌ابن‌ابی‌طالب دارد و در خواندنی بینامتنی مفهوم را گسترده‌تر می‌سازد.در شعر ترکی با توجه به انگاره‌یِ «خنجر و فلب» در بیت‌هایِ بالا، تناسب چشمگیری به نظر می‌رسد.

پارسی:

در پناه شب امید آخرین دیدار هست

                                                           پای دار، ای صبح و ما را در پناه شب گذار

ای سحر امشب خدا را پرده از رخ وامگیر

                                                                 وامگیر این آخرین امیدم از دیدار یار

نرکی:

قورخوم بودو یار گلمه‌یه بیردن یاریلا صوبح

                                                          باغریم یاریلار صوبحوم آچیلما سنی تاری

دان اولدوزو ایستر چیخا گوز یالواری چیخما

                                                        او چیخماسادا اولدوزمون یوخدی چیخاری

دو بیت شعر پارسی تکرار یک موضوع است. سخنگویِ شعر امیدوار است که دیدار در پناه شب رخ بدهد. صبح شخص‌انگاری شده‌است  و از صبح با التماس خواسته می‌شود تا «پای دارد» و شب همچنان پناهگاه عاشق و معشوق برای دیدار باشد. زیباییِ شعر ترکی از عنصر تکرار پدید آمده است. در بیت نخست تکرارِ «یاریلا» و در بیت دوم تکرارِ «چیخا و چیخما» زیبایی شگفتی به شعر داده است.

پارسی:

تاج عشق آری به خاکستر نشینان می‌دهند

                                                               هر گدایِ عشق را حافظ نخواند شهریار

ترکی:

عشقی واریدی شهریارین گوللی چیچکلی

                                                       افسوس قارا یل اسدی خزان اولدی باهاری

پایان شعرها در هر دو زبان زیباست، اما مقطعِ شعر پارسی شکوهِ بیشتری دارد. پارادوکسِ عرفان در شعر پارسی بیان شده است: کسی که خود را خاکسترنشین نمود، می‌تواند تاج عشق بر سر بگذارد. شاعر پاداشِ یک عمر شاعری خویش را با دریافتِ نامِ «شهریار» از هنرمندترین شاعر زبان پارسی می‌ستاید، تنها بیت آخر تناسبی با کلِ شعر ندارد. بیت آخر وصله‌ای بسیار زیبا بر لباسی ژنده و پاره‌پاره است. بسیاری از بیت‌ها در شعر پارسی سست و اجباری هستند. بیت پایانی برآمده از استدلالِ غایب در شعر نیست. در شعر پارسی، مصرع‌هایی بی‌معنی و نامتناسب همچون «آهنم گو آب گشت و زیبقی شد بی‌قرار» وجود دارد. شعر ترکی از نظر ساختار بسیار منسجم است و اغلبِ بیت‌ها با هم و با حسِ کلی شعر متناسب هستند. در ترکی، حسرتِ همیشگیِ نرسیدنِ عاشق به معشوق برسخن حاکم است.  از نظر آوایی نیز، مکثِ ناگهانیِ موجود پس از واژه‌یِ «اسدی» زیبایی آوایی سخنِ شاعرانه را به هم می‌ریزد.

*    *    *

در کل، طولانی بودن شعر پارسی آن را خسته‌کننده نموده است، در حالیکه ایجاز شعر ترکی و تناسب و قرینه‌هایِ واژگانی در مصراع‌های تعدادی از بیت‌ها زیبایی شگرفی بوجود آورده است. وجود کاستی‌هایی در این دو شعر، هیچگونه تیرگی بر هنر شهریار وارد نمی‌سازد. کسی که بیش از دوهزار قطعه سروده باشد، شعرش باید دارایِ کاستی هایِ ساختی و محتوایی باشد. متن دو قطعه شعر به دو زبانِ پارسی و ترکی:

خاطره بهجت آباد

بهجت آباد است و شب نیمه است و من چشم انتظار

                                                              انتظاری  آخرین  کز  آخرین  دیدار  یار

قدرتی پا در میان آورده پر خوف و خطر

                                                        سرنوشت  مبهمی ما هر  دو  را  در  انتظار

گر بیاید بهر تودیع و وداعِ آخری است

                                                              ور نه بگذشته است کار از کارِ بختِ نابکار

اشک ریزانند و با من، هم خداحافظ کنان

                                                            بهجت‌آباد و لب استخر و این زیر چنار

هیکلی در جنب و جوشم، رویِ پایی بند نه

                                              آهنم گو آب گشت و زیبقی شد بیقرار  (زیبق: جیوه)

توده‌هایِ ظلمت شب، روی هم انباشته

                                                                 شانه‌هایم زیر بار سرب، گویی در فشار

برگ ریز آخر پاییز و در بیرونِ شهر

                                                       سوزنِ سرما، سر و صورت گزد چون نیش مار

من سگِ هارم گزیده، سردی‌ام احساس نیست

                                                              دوزخیًِ غار هجرانم که اقلیمی است حار

موج استخر از سیاهی گو سپاهی آهنین

                                                      در هجوم است و شبیخون با من این فوج سوار

جز خدا و اختر و من، چشم کس بیدار نیست

                                                      چشم اختر نیز هم سنگین خواب است و خمار

گه بنالد مرغکی یعنی که بیدارم  ولی

                                                        در زمان خسبد به لا لای نوایِ جویبار

هیکلِ نحس درختان سد راه هر امید

                                                          کاج‌ها گویی عبوسانند و برج زهرمار

روح شبگردم جهان در می‌نوردد، کو؟ کجا؟

                                                          راه بیرون جستن از این تیره غار تنگ و تار

التماس چشم و گوشم، از زمین و آسمان

                                                       یک شبح یا یک صدایِ پایی از آن گلعذار

گوش با اصواتم آمیزد به سانِ ضبط صوت

                                                              چشم در اشباحم آویزد به سان گوشوار

یک دو بار از ره سیاهی آمد و بگذشت و رفت

                                                                    غیر نومیدی نبودش با دلِ امیدوار

آتشی در خرمنِ هستی من افتاده بود

                                                                   تا بر آرد روزگار از روزگارِ من دمار

اهتزاز برگ‌ها بود و نوایِ ساز دل

                                                                 از عزادارانِ عشق و سوگوارانِ بهار

من چوغواصی که ناگه رفته در کامِ نهنگ

                                                        یا کسی کو خود زده ناگه به آبی بی‌گدار

صبحِ دیروزم گشوده پا به دژبانی ز بند

                                                             صبح فردا نیز باید بندم از این شهر بار

بایدم بیرون شد از این شهر و یکجا دست شست

                                                          از همه چیز جهان چونانکه از یار و دیار

چند ماهم بیش تا پایان تحصیلات نیست

                                                      حاصلِ یک عمر کشت و کار می‌سوزد به بار

از همه جانسوزتر، فکر پدر مادر که هست

                                                    چشمشان در راه و روز و شب کنند از خود شمار

وه چه تاریخی‌ترین شب می‌گذارد عمر من

                                                          تا که طولانی‌ترین یادی بماند یادگار

تیره توفانی که گر بر کوهساران بگذرد

                                                             باز نگذارد بجز خاکستری از کوهسار

در پناه شب امید آخرین دیدار هست

                                                           پای دار، ای صبح و ما را در پناه شب گذار

ای سحر امشب خدا را پرده از رخ وامگیر

                                                                وامگیر این آخرین امیدم از دیدار یار

کوکب صبحی گرفتم سازگار و سر به زیر

                                                       چون کنم با کوکب  بختی چنین ناسازگار

غرقه‌یِ غرقاب و دارم دست و پایی می زنم

                                                          بی فروغ از هر کران و نا امید از هر کنار

گه به جانم آتش تحمیل تسلیم و رضاست

                                                           گه  به  مغزم برقِ  فکرِ  انتقام  و  انتحار

داشت بر سر می‌زد از جوش و جنونم موج خون

                                                            سر به سویِ آسمان شد ناگهم بی اختیار

کای به میعاد کتابِ خود به مضطرین مجیب

                                                      بیش از این است انتظار اضطراب و اضطراز؟

ناگهم اغمایی و سیری و رویایی شگفت

                                                         واشدم چشم و ستون صبر دیدم استوار

گویی از دنیایِ دیگر گفته بودندم به گوش

                                                      شرطِ  بُردِ  عاقبت را باخت باید این قمار

گر طمع داری حیات جاودانی سربلند

                                                     چند روز خاکیان گو سر به زیر و خاکسار

آخرین بانگ خروس از طرفِ باغی شد بلند

                                                           در جگرگاهم خلنده خنجری بود آبدار

فرصت یک بار دیدن نیز با این دست باخت

                                                             طالعم  این  پاکباز  بدقمار  بدبیار

آسمان دیدار آخر نیز کرد از من دریغ

                                                              تا کند سوز و گدازم سکه‌ای کامل عیار

صبح با چشمی دریده گفت دیگر جیم شو

                                                        کز الف اینجا به گوش آویزه سازد چوب دار

نیشخند صبح بی انصاف گویی صاعقه است

                                                            آخرین امیدم از وی، خرمنی شد تار و مار

خود به محرابِ شفق در سجده دیدم غرقِ خون

                                                                 مقتدی یا پیشوا و خرمن هستی نثار

سرفکندم پیش و رفتم رو به سوی سرنوشت

                                                         ورد آهم دم به دم: ای روزگار، ای روزگار!

زی کمال الملک هم رفتم که شاید او کند

                                                            رخصت برگشت را فکری به حالِ این فگار

لیکن او را با دلی بشکسته‌تر دیدم که گفت

                                                         کل طبیب ار بود باری سر نبودش پنبه زار

کم‌کم آن عشق مجازم چون جَنین شد بار دل

                                                        روح از آن یک چند چون آبستنانم در ویار

تا که عشقی آسمانی زاد از آن دل چون مسیح

                                                            کز دم روح‌القدس می‌داشتندش باردار

تاج عشق آری به خاکستر نشینان می‌دهند

                                                               هر گدایِ عشق را حافظ نخواند شهریار

 

بهجت آباد خاطره سی

اولدوز سایاراق گوزله‌میشم هر گئجه یاری

                                                   گئژ گلمه‌ده دیر یار ، گئنه اولموش گئجه یاری

گوزلر آسیلی یوخ نه قارالتی نه ده بیر سس

                                                    باتمیش قولاغیم گور نه دوشورمکده‌دی داری

بیر قوش آییغام سویله‌یه‌رک گاهدان اییلده‌ر

                                                    گاهدان اونودا یئل دئیه لای لای هوش آپاری

یاتمیش هامی بیر آللاه اویاخدیر داها بیر من

                                                     مندن آشاغی کیمسه یوخ اوندان دا یوخاری

قورخوم بودو یار گلمه‌یه بیردن یاریلا صوبح

                                                          باغریم یاریلار صوبحوم آچیلما سنی تاری

دان اولدوزو ایستر چیخا گوز یالواری چیخما

                                                        او چیخماسادا اولدوزمون یوخدی چیخاری

گلمز تانیرام بختیمی، ایندی آغارار صوبح

                                                             قاش بیله آغاردیخچا داها باشدا آغاری

عشقین کی فرارینده وفا اولمیاجاقمیش

                                                               بیلمم کی طبیعت نیه قویموش بو قراری

سانکی خوروزون سون بانی خنجردی سوخولدو

                                                            سینمده اورک وارسا کسیب قیردی داماری

ریشخندیله قیرجاندی سحر سویلدی: دورما

                                                      جان قورخوسو وار عشقین، اوتوزدون بو قوماری

اولدوم قارا گون، آیریلالی او ساری تلدن

                                                               بیله قارا گونلردی ائده دن رنگیمی ساری

گوز یاشلاری هر یئردن آخارسا منی توشلار

                                                               دریایه باخار بللی‌دی چایلارین آخاری

از بس منی یاپراق کیمی هیجرانلا سارالدیب

                                                             باخسان اوزونه سانکی قیزیل گولدو قیزاری

محراب شفقده اوزومو سجده ده گوردوم

                                                    قان ایچره غمیم یوخ، اوزوم اولسون سنه ساری

عشقی واریدی شهریارین گوللو، چیچکلی

                                                     افسوس قارا یئل اسدی، خزان اولدو باهاری

  نظرات ()
مطالب اخیر بیوک نیک اندیش نوبر درگذشت برای پایان سه سالگی آندیا توهین برنامه فتیله به ترک‌زبان‌ها بیوک محبی جنگل‌های ایران چهارشنبه‌سوری، نوروز و سیزده‌بدر جشن نوروز و آیین‌هایش: باجا باجا دو سالگی آندیا دکتر محمد یوسف باقری استاد شهریار و دلیل سروده‌شدن شعر «بلبل و کلاغ»
کلمات کلیدی وبلاگ استاد شهریار (۳) رمان مدرن (٢) محمود دولت آبادی (٢) احد حسینی (۱) بولوت قراچورلو (۱) مستوفی (۱) داود مستوفی (۱) آرتور میلر (۱) ویلیام شکسپیر (۱) ویلیام فاکنر (۱) سهند (۱) شمس تبریزی (۱) شمالغرب کشور (۱) ادبیان فارسی (۱) محیط زیست (۱) ستارخان (۱)
دوستان من کارگاه ترجمه و پژوهشهای ترجمه پرتال زیگور طراح قالب