عبداله باقری حمیدی
تماس با من
پروفایل من
نویسنده (های) وبلاگ عبداله باقری حمیدی
آرشیو وبلاگ
      گلهای حسرت (ادبیات و مقاله‌نویسی)
هفته‌یِ یادبود جنگ عراق و ایران نویسنده: عبداله باقری حمیدی - ۱۳٩٠/٧/٧

حماسه و رُمان: دو بیان هنری از جنگ

بیاد احمد محمود، در سالگرد درگذشتش (دوازدهم مهر 1381)

جنگ گروهی از انسان‌ها با گروهی دیگر در رویِ زمین تاریخی کهن دارد. از سپیده دم زندگی بر روی زمین، انسان‌ها همواره در پی بدست آوردنِ چراگاه و آبگاه، گله‌یِ گاو و گوسفند، گندم و جو و ارزن، و سرانجام قدرت بوده‌اند. از آن جنگ‌ها نشانه‌ای نمانده است. در گذرگاه زمان گروه‌های انسانی بسیار بزرگ شدند و بتدریج مفهومِ «قوم» پدید آمد. شناسه‌یِ یک قوم در آغاز پیدایش آن «زبان» بوده است. نخستین قوم‌ها با نام‌های مصریان، مایاها، یونانی‌ها، پارسی‌ها، ترک‌ها، انگلوساکسون‌ها، ژرمن‌ها، سِلت‌ها و بسیاری دیگر همه با نام «زبانِ مشترک قوم» شناخته می‌شدند.  گویشوران یک زبان در یک منطقه از زمین بیشتر شدند و برای بدست آوردن زمین بیشتر برای گله‌هایشان به لشکرکشی پرداختند. لشکر بزرگ مهاجم همیشه پیروز بوده است. لشکرکشیِ آشورها به سرزمین‌های اورارتوها در آذربایجان کنونی ایران در سده‌یِ هشتم پیش از میلاد، لشکرکشیِ اسکندر مقدونی به سرزمین‌های پارس، بلوج، افغان و هند در سده‌یِ چهارم پیش از میلاد، لشکرکشی ژرمن‌ها به سرزمین انگل‌ها و ساکسون‌ها در سده‌یِ دوم پیش از میلاد، لشکرکشی ژولیوس سزار به انگلیس در سال 57 پیش از میلاد و سپس لشکرکشی رُم به سرزمینی بزرگ در اروپا و افریقا و آسیا، لشکرکشی عرب‌های مسلمان به عراق، پارس، ری و خراسان در سده‌یِ هفتم میلادی، لشکرکشی مغول‌ها به سرزمین‌های آسیایی در سده‌یِ سیزدهم میلادی همگی بدون کمترین مقاومت به پیروزی رسیدند. لشکری هجوم می‌آورد و بشر درمانده می‌گریخت و یا به لشکر مهاجم می‌پیوست. جنگ‌های مدرن با پدیدآمدن مفهومِ «ملت» پس از سده‌یِ هیجدهم میلادی پدید آمدند. تنها در «جنگ‌های مدرن» ملت‌ها به نبرد پرداختند. اجرای دو جنگ جهانی در سده‌یِ بیستم در اروپا قدرتِ ویرانگری انسان مدرن را آشکار کرد.

تصویر ذهنیِ نبرد و کشتار بین دو گروه در روزگاران کهن را سینماگران و به ویژه فیلم‌های هالیوود در ذهنیت همگانی مردم جهان پدید آورده‌اند. هجوم و گریز واقعیت جنگ‌های روزگار کهن بوده است. فکر مقاومتِ ممکن همواره در ذهنِ گروهی از انسان‌ها بوده است. این فکر به آفرینشِ «حماسه» منجر شده است.

نخستین حماسه‌ها در یونان پدید آمدند. هومر، شاعر سده‌یِ ششم پیش از میلاد، در کتابِ «ایلیاد» لشکرکشی گسترده‌یِ یونان به شهر-کشور «تروی» و شهربندان تروی به مدتِ ده سال را توصیف کرده است. در ایلیاد عنصر افسانه بر واقعیتِ تاریخی برتری دارد. در ایلیاد خدایان المپ‌نشین از آسمان فرود می‌آیند و در کنار انسان‌های زمینی می‌جنگند. سرانجامِ نبرد هم به اراده‌یِ خدایان المپ مشخص می‌شود. «اودیسه» شرح بازگشت رنجبارِ فرمانده خردمند یونان به ایتاکا پس از ویرانی شهر-کشور تروی است. در اودیسه نیز  الهه‌یِ خردمندی، آتنه، حضور تعیین کننده دارد. ایلیاد و اودیسه، دو کتاب هنری بر پایه‌یِ خیال یک هنرمند نوشته شده‌اند. در انگلستان، هنرمندی ناشناس در سده‌یِ هفتم میلادی حماسه‌یِ «بیووُلف» را سرود. بیوولف سرشار از افسانه است. فردوسی شاهنامه را در سده‌یِ یازدهم میلادی سرود. شاهنامه‌ نیز بر پایه‌یِ افسانه‌های جاری در زبان مردم قوم پارس سروده شده است.

در سده‌یِ هیجدهم میلادی در ادبیات ژانر تازه‌ای بنان «رُمان» پدید آمد. رمان با حماسه تفاوت‌های بنیادین داشت.  حماسه باید به شعر نوشته شود، اما زبانِ  رُمان باید نثر باشد.  حماسه باید برپایه‌یِ خیالِ ایدئالیستی ساخته شود، درحالیکه رمان باید بر پایه‌یِ واقعیتِ رئالیستی نوشته می‌شود. رویدادها و شخصیت‌های حماسه دور از زندگی انسانی و فراطبیعی هستند، اما رویدادها و شخصیت‌های رمان باید شبیه رویدادها و شخصیت‌های زندگی باشند. تنها تشابه حماسه و رمان روایت رویداد است. پس از سده‌یِ هیجدهم رمان قالب بیانگری انسان شد. در سده‌یِ بیستم رمان «ژانر» غالب ادبیات شد و ژانرهای دیگر (شعر لیریک، حماسه، تراژدی وکمدی)  در سایه‌یِ رُمان قرار گرفتند.  قرار گرفتن جنگِ تاریخی به عنوان موضوعِ رمان در روسیه آغاز شد. لئو تولستوی در سال‌های 1863 تا 1869 حمله‌یِ ناپلئون بناپارت به روسیه را موضوعِ رمان «جنگ و صلح» قرار داد. در سده‌یِ بیستم و پس از جنگ جهانی اول، ارنست همینگوی در رمانِ «وداع با اسلحه» تاثیر ویرانگر جنگ را بر نسل انسان روایت کرد. میخائیل شولوخوف در رمان چهار جلدی «دُن آرام» جنگ داخلی در روسیه پس از پیروزی انقلاب سوسیالیستی را موضوع داستانی قرار داد تا وحشیگری انسان در شرایط جنگ و همزمان شوق انسان به زیستن را از طریق عشق انسانی به انسان دیگر روایت کند. دو شخصیتِ اصلی رمان دُن آرام، گریگوری ملخوف و اکسینیا از زیباترین شخصیت‌پردازی‌های تاریخ داستان‌نویسی در جهان هستند.  کلود سیمون و ژان ژیرودو،  نویسندگان فرانسوی، و گراهام گرین، نویسنده‌یِ انگلیسی رمان‌هایی با موضوع جنگ نوشتند.

در ایران در جریان جنگ هشت ساله بین عراق و ایران (1981-1989) و سال‌های پس از پایان جنگ، دو نوع رمان با موضوع جنگ نوشته شد. نوعِ نخست به نمایندگی  احمد محمود و اسماعیل فصیح ویرانگری جنگ و تسلیم جبری مردم را در برابر جنگ روایت کردند. احمد محمود در رمان شکوهمند «زمین سوخته» آشوبِ زندگی مردمی را در شرایط جنگ و فرسایش تدریجی درونی و پناه آوردن به همدیگر را روایت کرده است. نوع دوم به نمایندگی نعمت‌الله سلیمانی تلاش کردند تصویری گزارشگونه از جنگ فراهم آورند. نعمت‌الله سلیمانی در رمانِ «آدم‌ها و نخل‌ها» (1381) تلاش دارد رویدادهایِ تسخیر و آزادسازی خرمشهر را از زاویه دید فردی درگیر جنگ بیان کند. رمان‌های نوع دوم بسیار صمیمی هستند، شخصیت‌های رمان اغلب افرادی واقعی هستند و در این رمان‌ها راوی رابطه‌یِ نزدیکی با رویداد مورد توصیف دارد. این نوع رمان‌ها از نظر ساختاری ضعیف هستند. این ضعف به دلیل بی‌تجربگی نویسندگان رمان‌های جنگی در دنیای رمان‌نویسی و وابستگی ایدئولوژیک آنها به خوانش حکومتی از جنگ است. نعمت‌الله سلیمانی در «آدم‌ها و نخل‌ها» شخصیت‌ها و روایت را فدایِ گزارشِ ایدئولوژیک جنگ می‌کند. از آن سو، احمد محمود در رمانِ «زمین سوخته» روایتی رئالیستی از تاثیر جنگ بر زبان، زندگی و روابط افراد درمانده‌ و بی‌پناه ارائه می‌دهد. بی‌هیچ تردید، در فاصله‌یِ سی سال از آغاز جنگ تا کنون (مهر 1390) رمانِ «زمین سوخته» برجسته‌ترین و هنری‌ترین روایت زندگی مردم در شرایط جنگ است. آشفتگی زبانی شخصیت‌های رمان «زمین سوخته» به‌هم‌ریختگی نسلی از انسان‌هاست که در جنگ گرفتار شده‌اند، با ماهیت جنگ بیگانه هستند و هیچ نقشی در گسترش و یا پایان جنگ ندارند. وابستگان خویش را از دست می‌دهند و اخلاق‌شان آرام آرام در جنگ فرسوده می‌گردد تا سرانجام روزی هستی خود را نیز از دست می‌دهند. رمانِ «زمین سوخته» روایتی رئالیستی از مردمی است که تفاوتهای فکری، ملی، زبانی و حرفه‌ای را در شرایط دشوار نادیده می‌گیرند و دارایی ناچیز خویش را با بیچارگان و درماندگان دیگر به اشتراک می‌گذارند. جمع شدن شخصیت‌های اصلی رمان در خانه‌یِ «ننه‌باران» و کار مشترک‌شان برای زنده ماندن نشانگر روحِ جمعی انسان برای زنده ماندن است. شخصیت‌های رمان زمین سوخته (ننه باران، خالد، شاهد، راوی داستان، افندی، حاج افتخار، امیر سلیمان دبیر بازنشسته، محمد مکانیک، عادل، میرزا علی،گلابتون، پاپتی، ناپلئون، یوسف بی‌عار، احمد فری، لیلی، بتولی، چند راننده، کبوتر باز و دزد)  با اراده‌ای شگرف از همدیگر پشتیبانی می‌کنند و سرانجام در کنار هم سر بر خاک مرگ می‌گذارند.     

  نظرات ()
مطالب اخیر بیوک نیک اندیش نوبر درگذشت برای پایان سه سالگی آندیا توهین برنامه فتیله به ترک‌زبان‌ها بیوک محبی جنگل‌های ایران چهارشنبه‌سوری، نوروز و سیزده‌بدر جشن نوروز و آیین‌هایش: باجا باجا دو سالگی آندیا دکتر محمد یوسف باقری استاد شهریار و دلیل سروده‌شدن شعر «بلبل و کلاغ»
کلمات کلیدی وبلاگ استاد شهریار (۳) رمان مدرن (٢) محمود دولت آبادی (٢) احد حسینی (۱) بولوت قراچورلو (۱) مستوفی (۱) داود مستوفی (۱) آرتور میلر (۱) ویلیام شکسپیر (۱) ویلیام فاکنر (۱) سهند (۱) شمس تبریزی (۱) شمالغرب کشور (۱) ادبیان فارسی (۱) محیط زیست (۱) ستارخان (۱)
دوستان من کارگاه ترجمه و پژوهشهای ترجمه پرتال زیگور طراح قالب