عبداله باقری حمیدی
تماس با من
پروفایل من
نویسنده (های) وبلاگ عبداله باقری حمیدی
آرشیو وبلاگ
      گلهای حسرت (ادبیات و مقاله‌نویسی)
بمناسبت سیزدهم دی، سالروز درگذشت نیما یوشیج نویسنده: عبداله باقری حمیدی - ۱۳٩٠/۱٠/٩

نیما یوشیج

(۲۱ آبان ۱۲۷۴ یوش، آمل - ۱۳ دی ۱۳۳۸ شمیران، تهران)

نیما یوشیج در دورانِ ناآرام تاریخ ایران ظهور کرد. انقلاب مشروطیت سیستم کهن روابطِ حاکم با مردم را بهم زده بود. قدرتِ خداگونه‌یِ حاکم از بین رفته و سخنگویان ملت خواست‌های نوین را به قانون تبدیل می‌ ‌کردند. برای نخستین بار مفهومِ «ملت» در ایران پدیدار شد. پادشاهی رضاشاه همزمان با ایجاد مفاهیم نوینی در ذهنیت مردم و پدید آمدن مفهومِ «شهرنشینی» آغار دوران مدرن را هم آشکار می‌کرد. جنگ جهانی دوم در سال 1320  آغاز شد و حکومت‌های کشورهای اتحاد جماهیر شوروی، انگلستان و امریکا رضاشاه را از حکومت ایران برداشتند و پسرش، محمدرضا را بجای او حاکم ایران کردند. جنبش‌های آزادی‌خواهی در شکل‌های گوناگون پدید می‌آمد. در سال 1324 در ایالتِ آذربایجان ایران جمهوری خودمختار تشکیل شد و در 1325 با لشکرکشی قشون دولتی از هم پاشید. ظهور پدیده‌یِ شکوهمندی بنام «دکتر مصدق و ملی‌شدن نفت» در تاریخ ایران سال‌های 1328 تا 1332 را سرشار از رویدادهای بزرگی کرد.

در این دوران پر از رویدادهای بزرگ تاریخی، علم تاریخ و ادبیات هم زیر بار بزرگترین دگرگونی‌های تاریخی قرار گرفتند. گروهی به تدوینِ رویدادهای گذشته‌یِ تاریخی پرداختند. داستان برای نخستین بار با «یکی بود، یکی نبود» جمال زاده وارد فضای فرهنگی کشور شد. داستان‌نویسان فراوانی به نوشتن پرداختند. موضوعِ ترجمه جدی شد و از راه ترجمه اندیشه وارد کشور شد.  در شعر هم نیما یوشیج و پیروان نیما دگرگونی مهمِ تاریخی را انجام دادند.

شعر ایران پس از سال‌ها رکود دچار تغییر شکل و موضوع شد. فُرم‌های کهن شعر، یعنی غزل، قصیده و مثنوی به تکراری بی‌هوده مبتلا شده بودند. دیگر صدایِ تازه‌ای در شعر شنیده نمی‌شد. کاربرد فراوانِ آن فُرم‌های شعری سبب تکرار موضوعِ آن شعرها شده بود و بوی کهنگی از شعرهای شاعران سنت‌گرای دوران نوین شنیده می‌شد.  گروهی بنام استادان دانشگاه با قیافه‌ای آراسته و با زبانِ ترکیبیِ پارسی- عربی بشدت از زیبایی و شکوه شعر کهن دفاع می‌کردند و هر گونه نوآوری در شعر را مسخره می‌کردند. مدرک‌های آنها، سفرهایشان به خارج از کشور و حمایتِ شدید حاکمیت از آنها سبب شده بود مردمِ شعرخوان استادان دانشگاه را در هاله‌ای از نور تقدس به بینند و سخنِ آنها را حقیقتِ مطلق به‌پندارند. کسی از واقعیتِ پوسیده‌یِ آنها خبر نداشت. نیما در برابر چنین افرادی قد برافراشت.  مخالفت با نیما یوشیج به روشی برای اثباتِ هویتِ دانشگاهی تبدیل شده بود.  کشاکشِ گسترده‌یِ نیما با صفی از ادیبان و سرایندگان سنتی همچون محمدتقی بهار، رعدی‌ آذرخشی، لطغعلی صورتگر، پرویز ناتل خانلری، مهدی حمیدی شیرازی و بسیاری دیگر  بر سر ادراک تازه از شعر و ادبیات و ماهیت نوآوری، در تاریخ ادبیات معاصر ایران سند شده است. نگاهی به مطبوعات و مجلات ادبی دهه‌یِ بیست و سی خورشیدی، کتاب‌ها و مقاله‌های استادان و شاعران یاد شده از سویی و یادداشتهای نیما به ویژه در «نامه ها» و «حرفهای همسایه» از سوی دیگر گستردگی کشمکش‌ها را نشان می‌دهد. تلاش نیما در شرح و بیان شیوه‌یِ نوین خود، تنها به سخنِ تئوریک و نوشته‌هایش خلاصه نمی‌شد، نیما در تعدادی از سروده‌هایش همانند شعرهای «قایق»، «آی آدم‌ها»، «مهتاب» و چندی دیگر به زبان استعاری و گاهی تمثیلی آن نبرد زبانشناختی را بیان ‌کرد.

نیما پیوسته کار خویش را پیش برد. نیما شعرنوشت و نظریه‌یِ نوین شعر را تدوین کرد. گذر زمان بزرگی کار نیما را ثابت کرد. نیما با درهم شکستن فرمِ شعرِ سنتی فارسی، راهی برای بیانِ موضوع‌های جدید کشف کرد. نیما وزن شعر سنتی فارسی را نگه داشت، اما واحد‌های شعر سنتی را دگرگون کرد. در شعر سنتی فارسی «مصرع» و «بیت» واحدهایِ شعر پنداشته می‌شدند. معنا اغلب در پایان بیت کامل می‌شد. نیما موضوع را واحد شعر قرار داد و بجایِ بیت و مصرع، واحدهای تازه‌یِ «خط»، «بند» و «پاراگرافِ شعری» را  تعریف کرد و خود به عالی‌ترین شکل در شعرهای خود بکار بست. نیما توجه خواننده را از مفاهیم انتزاعی کهن به مفاهیم عینی و محسوس زندگی برگرداند. ایماژهای شعر نیما از رویدادهای زندگی واقعی مردم گرفته شدند. نیما مانند شاعران کهن به انسان‌های خیالی و آسمانی و ساختگی نپرداخت، او به انسان‌هایی پرداخت که در پیرامون او زندگی می‌کردند و از فقر و استبداد حاکم بر کشور رنج می‌بردند:

آی آدم‌ها!

آی آدم‌ها که بر ساحل نشسته شاد و خندانید!

یک نفر در آب دارد می‌سپارد جان.

یک نفر دارد که دست و پای دائم می‌زند،

روی این دریای تند و تیره و سنگین که می‌دانید.

این فریاد شاعری متعهد به پاسداریِ انسانیت انسان است. لیریک بودن چنین شعری سبب می‌شود خواننده خود شاعر را نیز در شمایل انسانی در حالِ غرق شدن ببیند. نیما براستی تنها و  درمانده بود. نیما برای دگرگونی فکر مردمی شعر می‌نوشت که با تاریخ، نوآوری و هنر بیگانه بودند و در پیِ تبلیغاتِ حکومتی باورهای نادرست و یک هویتِ ساختگی را برای خود تصور می‌کردند. شعر نیما یویج سرشار از انساندوستی و احترام به اارزش انسانی انسان است. در شعر نیما، عشق هم عشقی انسانی و قابل دریافت است:

ترا من چشم در راهم

شباهنگام

که می‌گیرند در شاخ «تلاجن» سایه‌ها رنگ سیاهی

وزان دل خستگانت راست اندوهی فراهم؛

ترا من چشم در راهم.

شباهنگام، در آن دم که بر جا، درّه ها چون مرده ماران خفتگانند؛

در آن نوبت که بندد دست نیلوفر به پای سر و کوهی دام،

گرَم یاد آوری یا نه، من از یادت نمی‌کاهم؛

ترا من چشم در راهم.

نیما بزرگترین دگرگونی را در شعر  و سخن راکد فارسی پدید آورد و شاعران بزرگی همچون مهدی اخوان ثالث، سیاوش کسرایی، مهدی شیبانی، فریدون توللی، احمد شاملو، اسماعیل شاهرودی، فروغ فرخزاد، یدالله رویایی، هوشنگ ابتهاج، نادر نادرپور، فریدون مشیری، یدالله مفتون امینی، سهراب سپهری و بسیاری دیگر روش نیما را پی‌گرفتند.

پیروزی روش نیما سبب شد شهریار سنت‌گرا هم شعرهایی همچون «ای وای مادرم» و «مومیایی» را در قالبِ «نیمایی» بنویسد. یکی از بزرگترین شعرهای ترکی شهریار «سهندیم» در قالب نیمایی نوشته شده است. با این حال، هنوز تعدادی تلاش در تقلید از روشِ سعدی و حافظ دارند. این تقلیدگران همچون «دن کیشوت» دیر از خواب برخاسته‌اند، در جریان دگرگونی‌های شعر نیستند و بی‌هوده سعی می‌کنند شعر ماندگاری بنویسند. دوران غزل، قصیده و مثنوی از نوعِ کهن به پایان رسیده است.

  نظرات ()
مطالب اخیر بیوک نیک اندیش نوبر درگذشت برای پایان سه سالگی آندیا توهین برنامه فتیله به ترک‌زبان‌ها بیوک محبی جنگل‌های ایران چهارشنبه‌سوری، نوروز و سیزده‌بدر جشن نوروز و آیین‌هایش: باجا باجا دو سالگی آندیا دکتر محمد یوسف باقری استاد شهریار و دلیل سروده‌شدن شعر «بلبل و کلاغ»
کلمات کلیدی وبلاگ استاد شهریار (۳) رمان مدرن (٢) محمود دولت آبادی (٢) احد حسینی (۱) بولوت قراچورلو (۱) مستوفی (۱) داود مستوفی (۱) آرتور میلر (۱) ویلیام شکسپیر (۱) ویلیام فاکنر (۱) سهند (۱) شمس تبریزی (۱) شمالغرب کشور (۱) ادبیان فارسی (۱) محیط زیست (۱) ستارخان (۱)
دوستان من کارگاه ترجمه و پژوهشهای ترجمه پرتال زیگور طراح قالب