عبداله باقری حمیدی
تماس با من
پروفایل من
نویسنده (های) وبلاگ عبداله باقری حمیدی
آرشیو وبلاگ
      گلهای حسرت (ادبیات و مقاله‌نویسی)
آزادی زنان در زمینه‌یِ سنتی پندار ایرانی نویسنده: عبداله باقری حمیدی - ۱۳٩۱/٥/۱٦

تاریخ، زنان و آزادی

دگرگونی زندگی از شکل سنتی به مدرن در ایران خیلی ناگهانی روی داد. دگرگونی از سنت به مدرنیته در ایران از سال‌های 1250 خورشیدی آغاز شد. در آغاز فرایند تبدیل زندگی «رعیتی و روستایی» به زندگی «دلالی و شهری» با مقاومت شدید سنت‌گرایان روبرو شد. جنبش‌های شهری در رشت، قزوین و شیراز به شدت سرکوب شد و افراد بسیاری کشته شدند. جنبش مشروطه‌خواهی در ادامه‌یِ جنبش‌های مردم طبقه‌متوسط شهری و جنبش «باب» در دوران ناصرالدین شاه قاجار روی داد. جنبش مشروطه روشِ سنتی تولید، یعنی نظام «ارباب - رعیتی» را بسیار ضعیف کرد و ارباب‌ها را از قدرت برکنار نمود. رسیدن رضاشاه به قدرتِ حکومتی در سال 1304  نتیجه‌یِ پیروزی اندیشه‌یِ مدرنیسم در ایران بود.  مدرنیسم در شکلِ دگرگونی تاریخی زبان نوشتار، آزادی‌های مدنی انسان، آزادی زنان، شکل دادن به ساختار نهادهای نوین زندگی همچون مجلس شورا، قانون اساسی، و تاسیس اداره‌های دولتی، بانک، ارتش و پلیس شهری در کشورِ بشدت سنتی اجرا می‌شد. احزاب سیاسی در ایران تشکیلات خود را سازماندهی می‌کردند. این فرایند در روزگاری بود که بیشترین تعداد جمعیت ایران در روستاها بودند و تصوری از دگرگونی تاریخی نداشتند. روستائیان همیشه بازوهای حکومت سنتی و ابزار سرکوب جنبش‌های آینده‌نگر بوده‌اند. مدرنیسم به آرامی پیش می‌رفت. جنگ جهانی دوم تاثیر بزرگش را در ایران هم گذاشت.

همزمان با دگرگونی تاریخی، گروهی به فرهنگ‌سازی پرداختند. تدوین فرهنگ «پرشکوه گذشته» و چاپ کتاب‌های درسی برای دانش‌آموزان در مدارسِ نوین آغاز شد. دانش‌آموز ایرانی نوشته‌های تاریخ‌نویسانی همچون اقبال آشتیانی را به عنوان تنها منبع آگاهی و حقایقی بی‌ایراد پذیرفت و در ذهن مردم بیسواد ایران درونی کرد. یک حس شدید ملی در ایران پدید آمد. شخصیت‌های ناشناخته‌ای همچون کوروش، داریوش، انوشیروان و قدرتمندانی مانند نادرشاه، امیرکبیر و رضاشاه به عنوان مردان بزرگ تاریخی برای دانش‌اموز ساده‌فکر ایرانی معرفی شد. هیچ خواندنِ تاریخ همراه با نقد در ایران انجام نشد. ملی‌گرایی شدید در جامعه‌یِ روستایی و سنتی ایران ترویج می‌شد. ملی‌گرایی به بیماری «خودپرستی» کشیده شد: ایرانیان خود را برترین ملت، تاریخ خود را پرشکوهترین تاریخ، مردم ایران را باهوش‌ترین مردم، کارهای انجام شده را برترین شکل آن کارها و آثار اندک ادبی خود را برترین آثار ادبیات جهان پنداشتند. این پندار بی‌پایه هنوز هم در میان قشری از مردم رایج است. پارادوکس تفکر ایرانی هم آغاز شد: آگاهی ایرانیان بر پایه‌یِ افسانه‌ها و داستان‌های وهمی شکل گرفت و افسانه‌سرایی روشی برای شناخت تاریخ، ملت‌ها و شخصیت‌ها شد. زندگی فکری ایرانیان در روزگار مدرن چنین آغاز  شد.

مردم ایران تعریف مشخصی از انسان مدرن و زندگی مدرن ندارند. حضور دین اسلام در سخن ایرانیان و زندگی مادی و غیر دینی مردم بر پارادوکس فکری دامن زد. دین اسلام نگاه سودجویانه به «زن» را حرام اعلام می‌کند، و گسترش بهداشت و زیبایی «زن» انسانِ مرد را به سوی زن می‌کشاند. دوگانگی پندار اخلاقی از زن و واقعیتِ رفتار مرد ایرانی با زن ریشه در دوگانگی باورهای دینی و شرایط زندگی مادی دارد. مردم ایران در گفتار به شدت اخلاقی هستند، اما آمار قتل‌های ناموسی و رفتار مردان با زنان در میدانگاه‌ها و گذرگاههای همگانی واقعیت تلخ دیگری را گزارش می‌کند.

حس شدید و بی‌پایه‌یِ ملی‌گرایی در دوران حکومت پهلوی راهی بن‌بست بود. سندی بر شکوه گذشته‌یِ تاریخی ایران وجود نداشت. تاریخ ایران براستی از سده‌یِ دوم هجری (نهم میلادی) نوشته شده است. پیش از آن افسانه‌ها و گمان‌های بی‌پایه است. نفرت شدید تاریخ‌سازان حکومت پهلوی از ملت ترک آنها را به آفرینش داستان‌های بیهوده‌ای کشانده بود. ستیز با ترک‌ها خود را در ایجاد نفرت شدید نسبت به «امپراطوری مغول‌ها» نشان می‌داد.

پایان حکومت پوسیده پهلوی بن‌بست تاریخی ایرانیان را گشود. خواننده‌یِ جدی ایرانی به نادرستی گزارش‌های تاریخی نویسندگان دوران پهلوی پی برد و به آرامی تلاش برای خواندن تاریخ در پرتو یافته‌های نوین آغاز شد. وقتی آشکار شد که کتیبه‌یِ بیستون منسوب به داریوش هخامنشی، رونویسی و کپی دقیقی از سنگ‌نوشته‌یِ «سرپل ذهاب» است، در افسانه‌یِ کشورداریِ داریوش هخامنشی تردید ایجاد شد. این تردید خواننده را به خواندن دوباره‌یِ تاریخی که غربی‌ها برای ما نوشته‌اند، ناگزیر کرد. بسیاری از گمان‌های سنتی فرو ریخت و تصور نوینی از گذشته پدید آمد. خواننده دریافت که پرشکوهترین دوران تاریخی ایران همان دوران حاکمیت مغول‌ها در ایران بوده است. بزرگترین شاعران تاریخ ادبیات ایران، یعنی مولوی، سعدی، حافظ در دوران مغول پدیدار شده‌اند. مینیاتور به عنوان شکلی از هنر نقاشی در دوران مغول شکوفا شد، شکل حکومتی و نهادهای حاکمیت مرکزی در دوران مغول بنیان گذاشته شد. در دوران مغول کارهای واپسگرایانه‌ای هم انجام شد. چنین خواندن تاریخ گذشته، تصور انسان امروز را نسبت به گذشته‌یِ تاریخی دگرگون کرد.

انسان امروز به خواندن دقیق و جدی واقعیت‌های گذشته‌یِ تاریخی نیازمند است، اما آگاه نیز است که تاریخ به خواست حاکمان و به سود آنان نوشته شده است. در تمام نوشته‌های تاریخی هیچ نشانی از مردم نیست و تنها به کارهای شاهان و حاکمان با بزرگ‌نمایی بیمارگونه پرداخته شده است. مردم بی‌پناه ایران در داستان‌ها، رمان‌ها و داستان‌های کوتاه پس از 1304 نام و نشانی از خود دیدند. هنگامی که مردم در تاریخ غایب باشند، نمی توان از حضور زن در زندگی سخنی گفت. دکتر رضا براهنی در کتابِ «تاریخ مذکر» پیامد نگرش نویسندگان به زن را به خوبی بیان کرده است.

زن ایرانی و مرد ایرانی قربانی سیستم‌ پایدار فئودالی در گذشته‌یِ ایران است. تا دهه‌یِ چهل سده‌یِ حاضر، یعنی تا پنجاه سال پیش مرد و زن همراه با روستا فروخته می‌شد. گسترش ناگهانی مدرنیسم در ایران هویتی به مرد و زن داد، اما روش زندگی دراز مدت در دوران فئودالیسم و اشاره‌های دینی مردها را حاکم بر زنان نموده است. زن قربانی تفکر مردسالار سیستم فئودالی است.  

به گمان من، در چنین شرایطی زنان نیز باید به یک خودسازی فکری برسند. زن ایرانی باید نخست خود را به عنوان یک انسان برسمیت بشناسد، در کارهای فکری همچون خواندن و به ویژه «نوشتن» سهم بزرگی داشته باشد و از راه نوشتن آگاهی فکری و توان مدیریتی خود را بر باور مردها بنشاند. آنگاه می‌توان از حقوق زنان و سهم زنان در اداره کشور سخن به میان آورد. 

  نظرات ()
مطالب اخیر بیوک نیک اندیش نوبر درگذشت برای پایان سه سالگی آندیا توهین برنامه فتیله به ترک‌زبان‌ها بیوک محبی جنگل‌های ایران چهارشنبه‌سوری، نوروز و سیزده‌بدر جشن نوروز و آیین‌هایش: باجا باجا دو سالگی آندیا دکتر محمد یوسف باقری استاد شهریار و دلیل سروده‌شدن شعر «بلبل و کلاغ»
کلمات کلیدی وبلاگ استاد شهریار (۳) رمان مدرن (٢) محمود دولت آبادی (٢) احد حسینی (۱) بولوت قراچورلو (۱) مستوفی (۱) داود مستوفی (۱) آرتور میلر (۱) ویلیام شکسپیر (۱) ویلیام فاکنر (۱) سهند (۱) شمس تبریزی (۱) شمالغرب کشور (۱) ادبیان فارسی (۱) محیط زیست (۱) ستارخان (۱)
دوستان من کارگاه ترجمه و پژوهشهای ترجمه پرتال زیگور طراح قالب