عبداله باقری حمیدی
تماس با من
پروفایل من
نویسنده (های) وبلاگ عبداله باقری حمیدی
آرشیو وبلاگ
      گلهای حسرت (ادبیات و مقاله‌نویسی)
برای سی‌ویکمین سال درگذشت شاعر بزرگ آذربایجان نویسنده: عبداله باقری حمیدی - ۱۳۸٩/۱/٢٦

 سهند در شهر مراغه متولد شد. پدر و مادرش بیسواد بودند، اما سهند را به مدرسه فرستادند. توفان جنگ دوم جهانی در زندگیِ سهند نوجوان تاثیر گذاشت. حکومت فدراتیو آذربایجان در سال 1324-1325 سهند را در راهی نو قرار داد. سهند به سرودن شعر پرداخت. حکومت محلی آذربایجان در آذر 1325 از هم پاشید، اما روح پژوهش در زبان ترکی آذربایجانی زنده شد. رژیم شاه در آذربایجان به کشتار وحشیانه‌ای دست زد و دشمنی حکومت واپسگرایِ پهلوی را با زبان ترکی شدیدتر کرد. سهند دو بار زندانی شد. حکومت پهلوی به سرکوب آزادی اندیشه پرداخت. کودتایِ نظامی سال 1332 حکومتِ ملی دکتر مصدق را از بین برد و نویسندگان را به گوشه‌نشینی و نوشتن ناگزیر ساخت. سهند نیز مانند بسیاری از نویسندگان به آفرینش بزرگترین کار زندگی خود دست زد. سهند داستانهایِ کهن ترکیِ آذربایجانی را گرد آورد و به نظم آنها پرداخت. این کار سهند در هویت‌سازی یک زبان‌ به اندازه‌یِ کار شگرفِ هومر در زبانِ یونانی، فردوسی در زبان پارسی، چاسر و شکسپیر در زبان انگلیسی و ویلیام باتلر ییتز در فرهنگِ ایرلند اهمیت دارد.

هر زبانی برای یافتن هویتِ و گسترش خود نیازمند داشتن پیشینه‌یِ تاریخی است. این پیشینه را شاعری برگزیده در یک زبان می‌سازد. چنین شاعر برگزیده‌ای ناگزیر است افسانه هایی را در زبان تولید بکند. در زبان‌هایِ گوناگون این افسانه‌ها دارای الگوهای یکسانی هستند. در افسانه‌یِ هر زبان، موضوع‌هایِ وجودِ نخستین (خدا)، آفرینش زمین و آسمان، آفرینش خورشید و ماه و ستارگان، آفرینشِ انسان، ازدواج نخستین، رام کردنِ جانورانِ وحشی، توفان و سیل، جاودانگی و قهرمانان فراعادی حضور دارند. حضور این پدیده‌هایِ هنری در یک زبان سبب ایجاد «‌انبانِ معنا» در زبان می‌شود. این «‌انبانِ معنا» یا به سخن ویلیام باتلر ییتزSpiritus Mundi انباری از مفاهیم و تصاویر شاعرانه و افسانه‌ای در ناخودآگاه همگانی‌گویشوران یک زبان است، اما تنها شاعران آن زبان بدان دسترسی دارند. رابطه‌یِ شاعر با این «‌انبانِ معنا» از راه الهام رخ می‌دهد. الهام را دریچه‌ای در انبان معنا می‌پندارند که تنها به ذهن شاعر گشوده می‌شود. این انبان معنا را شاعران می‌سازند. پدیده‌هایِ موجود در انبان معنا از راه تکرار و تبلیغات فراوان برای مردم همچون واقعیت به نظر می‌رسد. دانشمندان و اندیشمندان یک زبان هم یا تهیه‌یِ اسنادی تلاش می‌کنند آن افسانه‌ها را به عنوانِ واقعیت های تاریخی در ذهنِ ساده‌یِ مردم جای دهند. به عنوانِ نمونه، باستانشناسانِ ارمنی یافتن چند تخته‌یِ شکسته در کوه آرارات را سندی می‌پندارند که کشتیِ نوح پس از توفان بزرگ در کوه آرارات بر زمین نشسته است. بدین روش افسانه در ذهنِ مردم به واقعیت تبدیل می‌شود. افزایشِ چنین اسنادی را نویسندگان به عنوان برتری مکانی یا ملتی نسبت به مکان یا ملت دیگر فریاد می کشند.

زبان ترکی آذربایجان چنین انبان معنایی را نداشت. بولوت قراچورلو (سهند) با گردآوریِ داستانهای دده قورقود و منظوم‌کردن آنها، انبان معنایی را در زبانِ ترکی فراهم آورد. شاعران دیگر با اشاره (تلمیح) به داستانهایِ کتاب سهند (سازمین سوزو) افسانه‌هایِ گردآمده را در آگاهی همگانی گویشوران زبان ترکی قرار می‌دهند و پس از سالها تمام گویشوران زبان ترکی با افسانه‌هایِ آفرینش، انسان، جانوران، سیل و قهرمانان آشنا می‌شوند و پیشینه‌یِ تاریخی زبان شکل می‌گیرد.   سهند این کار بزرگ را انجام داد. سهند را تنها شهریار شناخت و او را به دیگران شناساند. «سهند و شعر آذری» شعری است که شهریار در اردیبهشت 1358 برای مرگ سهند سرود و در چهلمین روز درگذشت سهند خواند. در این شعر شهریار سهند را بسیار بزرگ می‌پندارد و در وصفِ بزرگی سهند می‌فرماید: او شاعری که من سپر انداختم به او! و نیز می‌فرماید: او شاعری که از چو منی باج می‌گرفت/ انگیزه‌یِ سرود سهندیه‌ی من است.

بولوت قاراچورلو (سهند) در گردآوری و نظم داستانهای دده‌قورقود خود آگاهانه در پی تولید انبان معنا در زبان ترکی آذربایجانی بوده است. سهند برای هر داستان آغازی نوشته است. آغازها آگاهانه برای تنظیم نظام فکری زبان ترکی سروده شده‌اند. داستان «دوخا قوجا اوغلو، دومرول» با ستایش نور و گرمای خورشید آغاز می‌شود و با جستجوی جاودانگی گسترش می یابد. داستان «دیرسه خان اوغلو بوغاج» با ستایش کاروان زندگی انسان شروع می‌شود. آغازِ داستان «قانلی قوجا اوغلو، قانتورالی» در ستایش و معرفی قهرمانان ترک زبانان آذربایجان (آتروپات، ختایی، بابک، واقف، فضولی، نظامی) و آغاز داستان قاراجیق چوبان، قازان خانین ائوینین یغمالانماسی در معرفی ستارگان (بهرام، کیوان و زهره) می‌باشد. عناصر مشترک میان داستانهایِ دده‌قورقود و داستانهایِ افسانه‌ای جهان در زبانهای دیگر سبب قرارگرفتن کار سهند در کنار آثار بزرگان زبانهای دیگر است. کار بزرگ سهند را پیش از او شاعر دیگری انجام نداده بود. سهند با گردآوردنِ داستانهایِ فولکلوریک ترکی و منظوم کردن آنها سبب دادن هویت تاریخی به زبان ترکی آذربایجانی شد. پس از سهند، زبان ترکی در سرزمین ناشناخته‌یِ پیش از تاریخ ریشه دوانید.

شاعران کارگران زبان هستند. هر شاعری که به اصالت در زبان خویش می‌پردازد و زیبایی‌ها را در زبانِ خود کشف می‌کند و به گویشوران زبان می‌شناساند، پس از مرگش تاجِ شکوهمند زبان را بر سر می‌گذارد. جاودانگی زبان بستگی به جاودانگی انسان دارد. تا هنگامی که انسانی زنده است، زبان نیز زنده می‌ماند و کارگران زبان خود را ستایش می‌کند. ترک زبانان اینک به ستایش سهند می‌پردازند. 

پرداختنِ سهند به بیانگری در زبان ترکی سبب شد در ایران کمتر شناخته شود. سهند در سالهای نخستین دهه‌ی پنجاه خورشیدی به تضمین شعرهای حافظ پرداخت. سهند نیز مانند شهریار شیفته‌یِ حافظ شده بود زیرا سهند بخوبی می‌دانست که حافظ کهن‌الگوی شاعرانگی است. مرگ زودهنگام سهند سبب شد شعر پارسی سهند گسترش نیابد.

سهند در زمان زندگی کارهای شگفت آوری می‌کرد. سهند کارخانه‌ای داشت که کارکنانش افراد سیاسیِ آزاد شده از زندان‌هایِ حکومتِ واپسگرا و پوسیده‌یِ پهلوی بود. سهند شهریار را هم به شاعران جمهوری آذربایجان شوروی معرفی کرد. سهند در بیست و سوم فروردین 1358 در اثر سکته‌یِ فلبی درگذشت و ملتی را سوگوار خود کرد.

در  سی‌ویکمین بهار مرگ سهند، بر او بخاطر شعرهای و کار بزرگش در زبان شاعرانگی درود می‌فرستیم و وصف او را از سهندیه‌یِ شهریار می‌آوریم: او نه شاعر کی داغین وصفینه مصداق اونو گوردوم!

 

  نظرات ()
مطالب اخیر بیوک نیک اندیش نوبر درگذشت برای پایان سه سالگی آندیا توهین برنامه فتیله به ترک‌زبان‌ها بیوک محبی جنگل‌های ایران چهارشنبه‌سوری، نوروز و سیزده‌بدر جشن نوروز و آیین‌هایش: باجا باجا دو سالگی آندیا دکتر محمد یوسف باقری استاد شهریار و دلیل سروده‌شدن شعر «بلبل و کلاغ»
کلمات کلیدی وبلاگ استاد شهریار (۳) رمان مدرن (٢) محمود دولت آبادی (٢) احد حسینی (۱) بولوت قراچورلو (۱) مستوفی (۱) داود مستوفی (۱) آرتور میلر (۱) ویلیام شکسپیر (۱) ویلیام فاکنر (۱) سهند (۱) شمس تبریزی (۱) شمالغرب کشور (۱) ادبیان فارسی (۱) محیط زیست (۱) ستارخان (۱)
دوستان من کارگاه ترجمه و پژوهشهای ترجمه پرتال زیگور طراح قالب