عبداله باقری حمیدی
تماس با من
پروفایل من
نویسنده (های) وبلاگ عبداله باقری حمیدی
آرشیو وبلاگ
      گلهای حسرت (ادبیات و مقاله‌نویسی)
آذربایجان و رسم‌های آیینی نویسنده: عبداله باقری حمیدی - ۱۳۸٩/۳/٢٧

سرزمین ایران از دو منطقه‌یِ کلی کوهستانی و کویری شکل گرفته است. سمتِ غرب و نیمی از مرکز ایران کوهستانی است و شرق و نیمی دیگر از آن کویر است. روش زیست مردم را منطقه‌ی زندگی آنها شکل داده است. در مناطق کوهستانی دامداری روش حاکم زندگی بوده است. دگرگونی‌های مدرن تاثیر جدی بر روش زندگی تمام گروههای اجتماعی گذاشته است، اما بخشی از روش کهن زندگی در شکل آیین‌ها، مراسم، جشن‌ها و سوگواری‌ها همچنان پایدار است.  این آیین‌ها مهمترین منبع برای مطالعات مردم‌شناسی و تاریخ مردم یک سرزمین است. آذربایجان در سرزمین ایران یکی از مهمترین مناطق برای بررسی تاریخ آیین‌ها و حتا باورهای دینی است.

آذربایجان منطقه‌ای کوهستانی است. کوهستانی بودن منطقه سبب پایداری روش دامداری به عنوان شیوه‌یِ رایج زندگی انسان در روی زمین شده است. در جاهای فراوان آذربایجان هنوز گروهی با نام «ایلاتی» به شکل کوچ‌نشین زندگی می‌کنند. تا سده‌ی بیستم میلادی بخش بسیار بزرگی از مردم آذربایجان دامداری را تنها روش زیستن می‌دانستند. گسترش کشاورزی در مقیاسِ بزرگ تاریخی‌کوتاه مدت دارد. کشاورزی در کنار دامداری انجام می‌شده است. روشِ محوری زندگی دامداری بوده است.  روش دامداری تاثیر ژرف خود را در ساختارِ آبادی‌ها،  بستگی به محله، ایجاد باورهای مذهبی و برگزاری آیین جشنهای یلدا، چهارشنبه سوری، نوروز، سیزده بدر، نیایش باران‌خواهی و آیین کهن قربانی‌کردن حیوان داشته است.

مردم آذربایجان بسیاری از این آیین‌های کهن را هنوز برگزار می‌کنند. موتیف‌ها یا «بُن‌مایه‌های» یکسانی در این آیین‌ها وجود دارد که می‌تواند در شناخت بنیان این مورد مطالعه‌یِ علمی مردم‌شناسی و آیین‌شناسی قرار گیرند. بُن‌مایه‌های «دختر، گاو نر، قربانی، آب و خوراک گوشت» در بسیاری از این آیین‌ها همچنان باقی است. بن‌مایه‌ی «دختر» در شکلِ «قیز» دارای بسامد بسیار بالایی در برگزاری آیین‌ها و همچنین در نامِ مناطق آذربایجان است. رودخانه‌یِ قیز اوزن، قیز گورپوسی، قیزقالاسی، آناقیز، باجی‌قیران، قیزقاپان و قیزباخان در پیرامون کوه سهند نشاندار باوری است که در آن «قیز» سرچشمه‌یِ زندگی پنداشته می‌شد. چنین باوری را می توان در آیین «مهرپرستی» و یا در شکلِ غربی شده‌یِ آن «میترائیسم» به فراوانی یافت.

عربی‌سازی نام مناطق و نسبتِ آیین‌ها به ائمه‌یِ اطهار بخشی از دلیل و منبع آیین‌ها را به فراموشی سپرده است، اما اصلِ بن‌مایه‌یِ آیین همچنان ماندگار است. نسبت دادن زیارتگاهِ مهرپرستی بالای کوه سولتان در کندوان به یکی از فرماندهان مهاجم عربِ مسلمان، نسبت دادن ساختمان ایلخانیِ بالای کوه‌ سرخاب در تبریز به «عون بن علی» که در کربلا شهید شده و همانجا دفن شده است، و نسبت دادن سنگ‌های سوراخ در اسفنجان به «حضرت علی و عمر» همه یادگارهای روزگار حاکمیت صفویه و قاجاریه در ایران است. بررسی تاریخ عربی‌سازی سرگذشت مردم ایران خود می‌تواند کمکی به شناخت آیین‌ها و رسم های رایج در ایران باشد.

·       *   *   *

آیین‌های بهاره در آذربایجان

بهار در آذربایجان زمان برگزاری آیین‌هاست. برگزاری رسم دامداران در «گوموشلی ننه» در روستای بَیَل در نزدیکیِ ایلخچی شباهت زیادی به رسم‌های دیگری دارد که دامداران در جاهای دیگر ایران در بهار انجام می‌دهند. روز چهلم بهار دامداران بَیَلی گله‌ی گوسفند و بز خود را به زیارتگاه «گوموشلی ننه» می‌برند تا گله سپیده‌دم از چشمه آب بنوشد. گله‌داران سپس شیر می‌دوشند و شیر را به مردم حاضر می‌دهند تا دعای آنها برای گله برکت بیاورد. هنگام نیمروز زنان شیربرنج یا آش درست می‌کنند و به مردم می‌دهند. روستای بَیَل را غلامحسین ساعدی با «عزاداران بیل» در آگاهی کتابخوانان کم‌تعدادِ ایران قرار داده است.

چهلم بهار دامداران منطقه‌یِ کلیبر در «آش پیشیرن دَرَسی» در دامنه‌یِ کوههایِ سنگردوشی (سینه‌یِ سنگر) در غرب کلیبر آش می‌پزند و به مردم می‌دهند.

در چهل و پنجم بهار، به ویژه در سال بی باران، مردم سولدوز خروسی را به میان گندمزار می‌برند و می‌کشند تا خونش روی خاک مزرعه بریزد و خدای باران بر مردم کشاورز رحم کند و باران بفرستد. در بازگشت از گندمزار، دختران خردسال عروسکی را بدست می‌گیرند، خانه بخانه می‌گردانند و نذری دریافت می‌کنند. قربانی کردن بز نر هم مرسوم بوده است.

در چهل و پنجم بهار، به ویژه در سال بی بارانی، روستاییان و دامداران پیرامون اورمیه، بز نری را قربانی می‌کنند و گوشتش را میان مردم تقسیم می‌کنند. روز دیگر، مراسم «تَکَ اوینادما» (بز رقصانی) اجرا می‌شود.  مردی پوست خشکیده‌یِ بزی را روی چوب بلندی نصب می‌کند. انتهای چوب صلیب است و پوست بز مانند مترسکی در انتهای چوب دیده می‌شود. مرد در میان آبادی می‌گردد، با چرخاندن چوب، پوست بز برقص در می‌آید و سبب شادی همه می‌شود. تَکَ اوینادان (بزرقصان) اغلب هنرمند آوازه‌خوانی است که آواز می‌خواند و می‌رقصد و همراهِ او دسته‌یِ کودکان نیز برقص درمی‌آیند. پس از آیین بزرقصانی باران می‌بارد.

در سولدوز و در هشتادمین روز بهار مردم به «اوسکورمه داشی» (سنگ سرفه) می‌روند. سنگ سرفه سنگی مکعب شکل در دامنه‌یِ غربی کوه قالات ماران است. سنگ‌سرفه پنج متر بلندی دارد و در میانه‌اش سوراخی بزرگ وجود دارد. سوراخ در سمتِ شرقی-غربی سنگ و در ارتفاع یک متری از زمین است. روندگان از سمت شرق سوراخ وارد می‌شوند و از سمت غرب فرود می‌آیند. رسم است که نذری هم به شکافی در سنگ می‌اندازند. این نذر در گذشته‌ها منجوق، سنجاق، سنگ تراش‌خورده، سوزن و گاهی بادام و گردو بود، سپس سکه‌ی پول رایج شد. گفته می‌شد که اگر فرد پاکیزه نباشد، سنگ اجازه‌یِ گذر نمی دهد و فرد را در میانه می‌گیرد و می فشارد. برای آزاد شدنش، لازم بود قربانی انجام گیرد. پیرامون سنگ سرفه سه چشمه‌یِ آب وجود دارد. بسیاری از روندگان پس از ناهار به چشمه‌یِ معروف «یِل بولاغی» می‌رفتند.  شستن بدن با آبِ یل بولاغی سبب می‌شد بدن از بیماری‌های مفصلی بدور باشد. گفته می‌شد هر سحرگاه و پیش از برآمدن خورشید، پرنده‌ای خود را در آب چشمه می‌شوید. لازم بود افراد پیش از سپیده‌دم و پیش از آبتنی پرنده به آنجا بروند تا آب تاثیر بگذارد.

در سی و ششم بهار مردم اسفنجان در نزدیکی اسکو مراسم قربانی کردن گاو نر را هنوز برگزار می‌کنند. آقای علی فلسفی، پژوهشگر مردم‌شناسی، برگزاری این مراسم در سال 1389 را گزارش کرده که با هم می‌خوانیم.        

  نظرات ()
مطالب اخیر بیوک نیک اندیش نوبر درگذشت برای پایان سه سالگی آندیا توهین برنامه فتیله به ترک‌زبان‌ها بیوک محبی جنگل‌های ایران چهارشنبه‌سوری، نوروز و سیزده‌بدر جشن نوروز و آیین‌هایش: باجا باجا دو سالگی آندیا دکتر محمد یوسف باقری استاد شهریار و دلیل سروده‌شدن شعر «بلبل و کلاغ»
کلمات کلیدی وبلاگ استاد شهریار (۳) رمان مدرن (٢) محمود دولت آبادی (٢) احد حسینی (۱) بولوت قراچورلو (۱) مستوفی (۱) داود مستوفی (۱) آرتور میلر (۱) ویلیام شکسپیر (۱) ویلیام فاکنر (۱) سهند (۱) شمس تبریزی (۱) شمالغرب کشور (۱) ادبیان فارسی (۱) محیط زیست (۱) ستارخان (۱)
دوستان من کارگاه ترجمه و پژوهشهای ترجمه پرتال زیگور طراح قالب